काठमाडौं । "आज एकपटक मात्र हो, भोलि फेरि खानुपर्दैन" भन्ने साथीहरूको सामान्य लाग्ने आग्रहले चितवनका रवीन्द्र विष्टको जीवनमा ठूलो आँधी ल्यायो। पढाइमा अब्बल, उज्ज्वल भविष्यको सपना देखेका उनी उत्सुकता र साथीको दबाबमा एकपटक लागुऔषध सेवन गर्न पुगे। तर त्यही एकपटकको प्रयोग बिस्तारै उनको जीवनको सबैभन्दा ठूलो कमजोरी बन्यो।
लागुऔषधको लत बढ्दै जाँदा उनको पढाइ बिग्रिँदै गयो। परिवारसँगको सम्बन्ध तनावपूर्ण बन्यो र दैनिक जीवन अस्तव्यस्त हुन थाल्यो। नशाको प्रभावमा उनी पैसाका लागि घरपरिवारसँग झगडा गर्ने, चोरी वा लुटपाटजस्ता गलत बाटो अपनाउने सोचसम्म पुग्ने गरेको सम्झन्छन्।
जीवन पूर्ण रूपमा अन्धकारतर्फ धकेलिएपछि अन्ततः उनले उपचार र पुनर्स्थापनाको बाटो रोजे। तीन वर्षसम्म पुनर्स्थापना केन्द्रमा बसेर उपचार गरेपछि उनी दुर्व्यसनमुक्त हुन सफल भए। अहिले आफ्नै व्यवसाय सञ्चालन गरिरहेका विष्ट आफ्नो भोगाइ सुनाउँदै युवालाई क्षणिक रहर र गलत संगतका कारण लागुऔषधको दलदलमा नफस्न आग्रह गर्छन्।
यस्तै कथा काठमाडौंस्थित एक पुनर्स्थापना केन्द्रमा कार्यरत अर्का एक युवाको पनि छ। उनले १४ वर्षसम्म लागुऔषधको दुर्व्यसनमा बिताए। बाल्यकालमै सुरु भएको नशाको यात्रा ट्याब्लेटबाट सिरिन्जसम्म पुग्यो। त्यस क्रममा उनले परिवारको विश्वास गुमाए, समाजबाट टाढिनुपर्यो र आफ्नै आँखाअगाडि धेरै साथीहरूले लागुऔषधकै कारण ज्यान गुमाएको देखे।
साथीहरूको मृत्यु र आफ्नै बिग्रँदै गएको जीवन देखेपछि उनले परिवर्तनको निर्णय गरे। उपचार र पुनर्स्थापनामार्फत सामान्य जीवनमा फर्किएका उनी अहिले अरू दुर्व्यसनी युवालाई सही बाटोमा ल्याउने काममा सक्रिय छन्।
विशेषज्ञहरूका अनुसार लागुऔषधको समस्या केवल व्यक्तिको स्वास्थ्यसँग मात्र सम्बन्धित छैन, यसले परिवार, समाज र देशको सुरक्षामा समेत गम्भीर असर पुर्याइरहेको छ। पछिल्लो समय लागुऔषधको प्रभावमा घरेलु हिंसा, महिला हिंसा, सवारी दुर्घटना, चोरी, लुटपाट र हत्याजस्ता अपराधसमेत बढ्दै गएको प्रहरीको भनाइ छ।
यसको उदाहरण ओखलढुंगामा हालै भएका जघन्य हत्या तथा लुटपाटका घटनामा पनि देखिएको छ। प्रहरी अनुसन्धानका अनुसार घटनामा संलग्न व्यक्तिहरू लागुऔषध दुर्व्यसनी थिए र लुटपाटका क्रममा आफ्नो परिचय खुल्ने डरले हत्या गरेका थिए।
नेपाल प्रहरीका प्रवक्ताका अनुसार नशाको अवस्थामा रहेका व्यक्तिले आफ्नो कार्यको परिणामबारे सोच्ने क्षमता गुमाउँदा उनीहरू आपराधिक गतिविधितर्फ आकर्षित हुने जोखिम बढी हुन्छ।
कारागार व्यवस्थापन विभागको तथ्यांकले पनि लागुऔषध समस्याको गम्भीरता देखाउँछ। देशभरका कारागारमा हाल लागुऔषध दुर्व्यसन तथा ओसारपसारसम्बन्धी मुद्दामा हजारौँ व्यक्ति कैद सजाय भोगिरहेका छन्। जबरजस्ती करणीपछि सबैभन्दा धेरै कैदी लागुऔषधसम्बन्धी मुद्दामा रहेको तथ्यांकले देखाएको छ।
गृह मन्त्रालयको अध्ययनअनुसार नेपालमा कडा प्रकारका लागुऔषध प्रयोगकर्ताको संख्या उल्लेख्य रहेको छ र प्रत्येक वर्ष यसको दर बढिरहेको छ। अध्ययनले अधिकांश युवाहरू किशोरावस्थामै साथीको प्रभाव, जिज्ञासा र मानसिक तनावका कारण दुर्व्यसनमा फस्ने गरेको देखाएको छ।
वरिष्ठ मनोरोग विशेषज्ञहरूका अनुसार उमेरअनुसारको जिज्ञासा, बेरोजगारी, आर्थिक अभाव, पारिवारिक कलह, मानसिक तनाव र गलत संगत लागुऔषध दुर्व्यसनका मुख्य कारण हुन्। उनीहरू दुर्व्यसनलाई केवल खराब बानी नभई उपचार गर्नुपर्ने स्वास्थ्य समस्याका रूपमा लिनुपर्नेमा जोड दिन्छन्।
हाल नेपालभर सयौँ उपचार तथा पुनर्स्थापना केन्द्र सञ्चालनमा छन्। तर उपचारसँगै परिवारको साथ, समाजको सकारात्मक व्यवहार र पुनःस्थापनापछि रोजगारी तथा सम्मानजनक जीवनको अवसर उपलब्ध गराउन सके मात्र दुर्व्यसन नियन्त्रण प्रभावकारी हुन सक्ने विज्ञहरूको भनाइ छ।
लागुऔषधको असरले हेपाटाइटिस, क्षयरोग, एचआईभी/एड्स, कुपोषण तथा विभिन्न मानसिक स्वास्थ्य समस्याको जोखिम पनि बढाएको छ। साथै पछिल्लो समय नेपाललाई विदेशी समूहहरूले लागुऔषध कारोबारको ट्रान्जिट बिन्दुको रूपमा प्रयोग गर्ने प्रवृत्ति बढ्दै गएको प्रहरी अनुसन्धानले देखाएको छ।
विशेषज्ञहरूको निष्कर्ष छ—लागुऔषध दुर्व्यसनमा फसेका व्यक्तिलाई घृणा र बहिष्कार होइन, उपचार, माया र पुनः जीवन सुरु गर्ने अवसर आवश्यक छ। परिवार, विद्यालय, समाज र राज्य सबै पक्ष मिलेर सचेतना, रोकथाम र पुनर्स्थापनामा ध्यान दिन सके मात्र लागुऔषधको बढ्दो चुनौतीलाई नियन्त्रण गर्न सकिन्छ।
